Heinrich Böll Stiftung İstanbul Ofisi, konunun uzmanları ve bilimsel verilerle hazırlanan “Toprak Atlası Türkiye: Yaşamsal bir kaynağa dair gerçekler ve rakamlar” yayınının ikincisini 6 Ocak günü Postane İstanbul’da yapılan bir panelle tanıttı. İlk atlas, 2015 yılında yayınlanmıştı.
Toprak bozulumundan kirliliğe, iklim değişikliğinden kentleşmeye, arazi kullanımındaki dönüşümden toprak gaspına, mevsimlik tarım işçiliğinden göç ve toplumsal cinsiyet eşitsizliklerine uzanan geniş bir çerçevede veriye dayalı analiz ve tespitlerin yer aldığı atlasa göre, toprak hem temel gıda üretimi alanı hem de ekosisteminin kilit parçası olarak tehdit altında.
Panelde atlasın editörleri Prof. Dr. Ayten Namlı ve Dr. Ulaş Karakoç’un yanı sıra, diğer yazar ve uzmanlar Heinrich Böll Stiftung İstanbul Ofisi Ekoloji ve İklim Değişikliği Program Koordinatörü Cem Bico’nun moderasyonuyla bir araya geldi ve soruları yanıtladı.
Prof. Namlı'nın konuşmasından öne çıkanlar:
"Üstteki ilk 15 santimlik tabakayı kaybettiğimiz anda, toprak biyolojik üretkenliğini kaybediyor. Türkiye’deki en büyük toprak bozulumu sebebi erozyon, özellikle de suı erozyonu. Bir başka etken tuzlanma. Fazla ve bilinçsiz sulama sonucu tuzlanma alanları 1,5 milyon hektarı geçmiş durumda. Sinsi bir tehlike daha var: Toprak kirleniyor. Termik santrallerin emisyonundaki ağır metaller topraklarda yığılım gösteriyor. Kimyasal gübre ve pestisit kullanımı da kirletici. Yoğun bir kimyasal kirlilik var Türkiye'de."
"Gübrenin doğru ürüne, doğru zamanda, doğru miktarda ve doğru şekilde verilmesi lazım. Biz etkin gübre kullanmayı bilmiyoruz. Azotlu gübreler de toprakta yoğun bir asitleşmeye ve tuzlanmaya neden oluyor. Rize topraklarında pH 3,5'a düşmüş durumda. Bu toprağın asitleşmesi, toprakta bağlı bulunan alüminyumun suya, sudan da çaya geçmesi demek. Alüminyum da ne Alzheimer hastalığı demek."
"Dekara 70 kilogram atılması gereken azotlu gübre, 230 kilogram atılıyor. Yani üç katı. Öyle olunca mesela Karadeniz'in suları nitratça kirlendi. Ülkemizde kimyasal gübrelerle ilgili ağoır metal sınır değerleri de yok. Özellikle fosforlu gübrelerde kadmiyum denilen bir ağır metal var. Fosforlu gübrelerde kadmiyum 0.1 ppm'i geçemez. Türkiye'deki kullanılan fosforlu gübrelere bakarsanız 10-13 ppm kadmiyum görürsünüz."
"Betonlaşmayla çok fazla araziyi kaybetmiş durumdayız. İnşaat sektörü yüzde 13'e yakın büyürken tarım yüzde 12.9 küçüldü. var. Türkiye’de 2018-2024 arasında inşaat nedeniyle kaybedilen arazi miktarı 1860 kilometrekare. Türkiye ilk sırada. İzlanda'ya bakarsanız bu rakam 8. Arazileri ne kadar kıymetli…"
"Gübre piyasada o kadar korkunç bir kirlilik var ki. Organik tarıma geçin diyelim. Elimizde sağlam organik gübre yok. Solucan gübresi moda oluyor. Analiz sonuçlarında orman toprağı çıkıyor. Karadeniz'deki çay havzasını organik tarıma geçirmeye çalıştı Tarım Bakanlığı. Atacak organik gübre bulamadık. Sorunlar çok büyük. Çözümleri de var. Ama her birine sabırla eğilmek gerekiyor."
"Pestisit uzun süre toprakta kalıyor. Örneğin DDT 70'li yıllarda yasaklandı. Biz İç Anadolu'da DDT'nin alt ünite parçalanmış hidrokarbonlarını bulduk. Pestisitteki bir diğer büyük sorun da biyolojik birikim, yani biomagnifikasyon. Bu ne demek? Ben 1 ppm pestisiti toprağa attım ya, o topraktan suya 50 ppm olarak geçiyor. Fitopilanktonlarda 300 ppm’e çıkıyor, balık fitopilanktonu yerse 3 bin ppm'e, balığı yiyen kuşlar da 18 bin ppm'e yükseliyor."
“Toprak iklim değişikliğinin hem mağduru hem kurtarıcısı. Toprak sağlığını muhafaza edersek ve iyileştirirsek, iklim değişikliğinin ilacı olacak. Toprak okyanuslardan sonra ikinci en büyük karbon havuzu. COP31 bunun için bir fırsat. Ülke olarak ne adım atacağız merak ediyorum. Ama ben merkeze toprak sağlığını almadıkça iklim değişikliği ile mücadelede başarılı olacağını düşünmüyorum.”
Dr. Karakoç'un konuşmasından öne çıkanlar şöyle:
"Çiftçinin demografik değişimi endişe verici. 50'li yaşlarda bir yaş ortalamasından söz ediyoruz. Genç insanların köyde kalmak, annelerinin, babalarının işini devam ettirmek için daha az sebepleri var. Bu 1950'den beri böyle, kent ekonomisi büyüyüp iş olanakları artıp ücretler yükselinde, kız hızla boşalıyor. Tarımın yarışabileceği gelirler değil bunlar. Türkiye’de tarım, bugün gelir dağılımında en altta yer alan sektör. Yıllık ortalama gelir 237 bin 461 TL ile yıllık asgari ücretin altında kalıyor. Ancak kırın boşalma hızı yavaşladı. Kent ekonomisi kırdaki zaten azalan nüfusun daha da çekecek gibi görünmüyor."
"Çiftçi deyince çok karamsar bir toplumsal gruptan söz ediyoruz. Bu karamsarlığın ne kadarı topraktan kaynaklanıyor, ne kadarı başka konulardan, ayırt etmek güç. Piyasanın içinde bir toplumsal gruptan söz ediyoruz. Yeşil Devrim’den beri piyasa ilişkilerinden bağımsız, bahçesinde ürettiğini tüketen, fiyatlardan etkilenmeyen, bir çiftçi topluluğu yok."
"Çiftçi topraktan kopuyor mu? Büyük ölçüde koptu. Şu anda tartışmamız gereken, çiftçinin hayattan kopup kopmaması."
